Khai Trí: nhà sách lớn nhất Sài Gòn và ông "Khai Trí" Nguyễn Hùng Trương

Bất cứ ai từng lần giở một cuốn sách cũ in tại Sài Gòn trước năm 1975 đều có lúc dừng lại ở trang lót, nơi đóng một con dấu mực tím hoặc xanh với hai chữ quen thuộc: Khai Trí. Đó không chỉ là dấu hiệu của một nơi từng bán cuốn sách. Với người sưu tầm hôm nay, nó là một mảnh ký ức nhỏ của cả một thời đại sách vở phương Nam, là chữ ký của một con người đã dành trọn đời mình cho nghề sách: ông Nguyễn Hùng Trương, người mà cả Sài Gòn quen gọi bằng chính tên hiệu sách của ông, "ông Khai Trí".

Cậu bé nhịn ăn sáng để mua sách

Nguyễn Hùng Trương sinh năm 1926 ở vùng Thủ Đức, khi ấy còn thuộc tỉnh Gia Định. Tuổi thơ của ông gắn với một thói quen lạ: nhịn ăn sáng để dành tiền mua báo. Lên bậc trung học, ông vào học trường Petrus Ký, ngôi trường danh tiếng bậc nhất của Sài Gòn thời thuộc địa. Mỗi cuối tuần ông đạp xe mấy chục cây số về nhà, đầu tuần trở lại trường với số tiền gia đình chu cấp vừa đủ tiêu dè sẻn. Niềm mê sách mãnh liệt đến mức, theo lời ông kể lại sau này trên báo, cứ chiều thứ Hai là ông dốc hết số tiền ấy mua sách báo rồi nhịn ăn sáng suốt cả tuần.

Chính niềm đam mê đó đẩy ông vào nghề. Có lần bạn đồng môn nhờ ông mua hộ vài cuốn sách văn học Pháp khó tìm. Ông gửi thư đặt thẳng nhà xuất bản bên Pháp, phát hiện mua từ mười cuốn trở lên sẽ được chiết khấu, liền vay tiền mua trọn mười cuốn. Số sách dư đem ký gửi ở hiệu sách, chỉ vài ngày đã bán hết. Từ đó ông trở thành một "nhà phát hành" nghiệp dư, gom góp những đầu sách quý hiếm rồi đem ký gửi. Trước khi đủ vốn mở một hiệu sách lớn, ông đã có thời khởi nghiệp bằng một chiếc xe đẩy bán sách, thường đậu trước cổng trường Chasseloup Laubat. Tiền lãi tích cóp, cộng với tiền dạy học và làm thuê, sau bốn năm năm dành dụm mới đủ để ông thực hiện giấc mơ của mình.

Một hiệu sách ra đời, năm 1952

Năm 1952, Nguyễn Hùng Trương mở hiệu sách tại số 62 đại lộ Bonard. Chỉ chưa đầy ba năm sau, con đường này đổi tên thành Lê Lợi và giữ nguyên cái tên ấy đến tận hôm nay. Ông đặt cho hiệu sách của mình một cái tên gói trọn hoài bão: Khai Trí, mở mang trí tuệ cho người đọc.

Điều khiến Khai Trí khác biệt ngay từ đầu không nằm ở quy mô, mà ở cách bán. Đây là nhà sách đầu tiên ở Việt Nam bán theo lối tự chọn. Khách bước vào có thể tự tay lấy sách trên kệ, đứng đọc thỏa thích hàng giờ, rồi ra về dù mua hay không mua. Vào thập niên 1950, đó là một bước đi trước thời đại. Lề lối cũ là người mua đọc tên sách, chủ tiệm lấy ra, khách không được tự do lật giở. Khai Trí đảo ngược trật tự đó, đặt người đọc vào vị trí trung tâm.

Hiệu sách chiếm trọn mặt tiền hai căn nhà số 60-62 Lê Lợi, các cửa luôn mở toang, sách bày trên những kệ sắt phân chia theo từng loại. Nhân viên là những cô gái trẻ mặc áo dài màu xanh dương, sách mua xong được gói trong loại giấy riêng in tên nhà sách và đóng dấu Khai Trí. Chỉ sau một thời gian ngắn, Khai Trí đã trở thành nhà sách lớn nhất Sài Gòn và lớn nhất cả nước. Trên đại lộ Lê Lợi, đoạn từ Pasteur tới Công Lý dần được gọi là "phố sách", với những hiệu sách như Dân Trí, Thanh Tuân, Phúc Thành mọc lên san sát bên cạnh, còn vỉa hè gần đó là khu bán sách báo cũ tấp nập quanh năm. Suốt hơn hai thập niên, Khai Trí giống một trung tâm văn hóa hơn là một cửa hàng, nơi gần như mọi học sinh, sinh viên và trí thức miền Nam đều ít nhất một lần ghé qua.

Từ người bán sách tới người làm sách

Khi Khai Trí mở cửa, sách Việt văn còn chưa phong phú. Ông Nguyễn Hùng Trương không dừng lại ở vai trò người bán. Ông bước tiếp, trở thành người làm sách, tự tổ chức biên soạn và phát hành những đầu sách do chính mình lựa chọn. Bên trong nhà sách, không gian được chia thành ba khu rạch ròi: sách thiếu nhi, sách người lớn, và một khu sách ngoại ngữ tiếng Pháp, Anh, Hoa dành cho giới trí thức tìm tài liệu nguyên bản. Phần xuất bản của Khai Trí cũng trải khắp các mảng: tủ sách tu thân, tự điển, biên khảo, văn chương, sách dịch và sách cho trẻ em.

Tủ sách "Học làm người"

Dấu ấn xuất bản đáng nhớ nhất của Khai Trí có lẽ là tủ sách "Học làm người", tập hợp những cây bút khảo luận uy tín đương thời. Tên của bốn học giả gắn bó nhất với tủ sách này là Nguyễn Hiến Lê, Nguyễn Duy Cần, Hoàng Xuân Việt và Phạm Cao Tùng. Đây là dòng sách hướng dẫn tu thân, rèn nghị lực, mở mang hiểu biết, đúng tinh thần "khai trí" mà ông theo đuổi. Nguyễn Hiến Lê, học giả với gia tài hàng trăm cuốn dịch và biên khảo, là trụ cột chính. Tủ sách phổ cập ở mức nó có mặt trong gần như mọi gia đình trung lưu miền Nam một thời, và đến nay vẫn được người đọc tìm lại, nhất là các đầu sách dạy cách suy nghĩ, đọc sách, viết văn, ứng xử.

Song hành với "Học làm người" là tủ sách luận đề văn chương dành cho học đường, gắn với bộ đôi soạn giả Nguyễn Duy Diễn và Bằng Phong vào khoảng đầu thập niên 1960. Mỗi cuốn trong tủ sách này dành cho một tác gia hoặc một tác phẩm, viết gọn, có chú giải, phục vụ học sinh trung học miền Nam thời ấy.

Tự điển và sách biên khảo

Khai Trí giữ vai trò quan trọng trong việc đưa các bộ tự điển đầy đặn tới tay người đọc Việt. Nhà sách đứng ra phát hành "Pháp Việt Tự Điển" của Đào Đăng Vỹ, cùng các bộ "Anh Việt", "Việt Anh" của Nguyễn Văn Khôn, ba bộ tự điển có sức sống dài trong giới học sinh, sinh viên và người dịch thuật miền Nam. Bên cạnh đó là kho tài liệu, bản thảo do chính ông Trương sưu tầm và đặt mua. Là một người mê sách, ông có thói quen mua sách báo nước ngoài về kho riêng. Riêng tờ báo Pháp ngữ Le Monde, theo lời con cháu kể lại, ông giữ trọn bộ từ số đầu tiên cho tới ngày 30 tháng 4 năm 1975.

Mảng biên khảo dày dặn nhất Khai Trí góp phần làm nên là "Tập san Sử Địa", tờ tập san khảo cứu lịch sử uy tín bậc nhất miền Nam, do giáo sư Nguyễn Nhã chủ trương và Khai Trí đứng ra bảo trợ phát hành. Số đầu ra năm 1963 với ban chủ biên gồm Nguyễn Thế Anh, Bửu Cầm, Phạm Cao Dương. Số cuối cùng, số 29, là tập "Đặc khảo về Hoàng Sa và Trường Sa", phát hành tháng 3 năm 1975. Cho tới hôm nay, đây vẫn là một trong những bộ tài liệu được người sưu tầm và nghiên cứu chủ quyền biển đảo tìm đến.

Tủ sách văn chương và sách dịch

Mảng văn chương của Khai Trí gắn với vài tựa đã thành mốc trong văn học sử miền Nam. Năm 1959, nhà sách đứng tên xuất bản bộ "Thi Nhân Việt Nam Hiện Đại" của soạn giả Phạm Thanh, một tuyển tập chân dung thi nhân nối tiếp công trình "Thi Nhân Việt Nam" của Hoài Thanh và Hoài Chân. Năm 1970, Khai Trí in "Văn thi sĩ tiền chiến" của Nguyễn Vỹ, tập hồi ký quý về đời sống văn nghệ Hà Nội thời tiền chiến. Cùng dòng này còn có những đầu sách của Lưu Nghi, Tuệ Mai và nhiều cây bút khác phát hành qua Khai Trí, theo các nguồn ghi nhận trong sách phê bình đương thời.

Về sách dịch, Khai Trí có một ấn bản được nhắc nhiều: năm 1966 nhà sách ấn hành "Cậu Hoàng Con", tức "Hoàng tử bé" của Saint-Exupéry, qua ngòi bút dịch giả Trần Thiện Đạo. Cuốn sách này song song tồn tại với bản dịch của An Tiêm, và là một trong những lần đầu tiên Saint-Exupéry đến với độc giả Việt.

Sách thiếu nhi và tuần báo "Thiếu Nhi"

Mảng sách thiếu nhi là chỗ ông Khai Trí gửi gắm nhiều tâm huyết nhất. Trong nhà sách, gian dành cho trẻ em luôn có băng ghế kê sẵn cho các em ngồi đọc. Từ năm 1971, Khai Trí đẩy mạnh việc tự ra sách, phần lớn là sách cho thiếu nhi, song song với việc xuất bản tuần báo Thiếu Nhi. Số đầu của tuần báo ra ngày 15 tháng 8 năm 1971, phát hành liên tục đến năm 1975. Ông Nguyễn Hùng Trương tự mình giữ vai chủ nhiệm, mời nhà văn Nhật Tiến, tác giả tiểu thuyết "Chim Hót Trong Lồng", làm chủ biên.

Tuần báo được trình bày công phu, in bằng kỹ thuật offset tân tiến và đắt tiền nhất bấy giờ. Trang bìa thường là tranh màu nước của họa sĩ Vi Vi, một trong những cái tên tiêu biểu của mỹ thuật bìa sách thiếu nhi miền Nam. Nội dung gồm các chuyên mục như Gương danh nhân, Khoa học thường thức, Em học vẽ, Cuộc thi Sáng Tác Văn Chương, Trang vườn hồng dành cho các em gái, cùng truyện tranh dịch từ Walt Disney, Tintin, Astérix và Obélix. Tờ báo lỗ nhưng được tiền lời từ các mảng sách khác của Khai Trí bù sang, một quyết định cho thấy ông coi báo Thiếu Nhi như một sứ mệnh hơn là sản phẩm thương mại. Phương châm ông thường nhắc trong các sách dành cho trẻ em: tương lai của đất nước phụ thuộc vào việc giáo dục thiếu nhi hôm nay.

Cái tâm của một người bán sách

Điều khiến cái tên Khai Trí ở lại lâu trong lòng người Sài Gòn không chỉ là quy mô, mà là cách ông chủ đối đãi với người đọc, nhất là với trẻ nhỏ. Trong nhà sách có hẳn một gian sách thiếu nhi, kê sẵn băng ghế cho trẻ ngồi đọc thỏa thích. Những đứa trẻ nghèo có thể tìm gặp ông để nhận một tấm thiếp, cầm tấm thiếp ấy là được vào Khai Trí lấy sách miễn phí.

Có một giai thoại được báo chí thời đó thuật lại, vào khoảng năm 1960. Một cậu học sinh trường Petrus Ký chừng mười bốn, mười lăm tuổi bị nhân viên giữ lại vì giấu trong ngực áo một cuốn sách toán quý. Cậu khóc, kể rằng cha đã mất, mẹ làm nghề quét chợ An Đông, nhà nghèo không có tiền mua sách. Một vị khách lớn tuổi chứng kiến đã ngỏ ý trả tiền giúp. Đúng lúc đó ông Nguyễn Hùng Trương đi vào. Nghe rõ đầu đuôi, ông cầm cuốn sách lên xem rồi nói rằng phải học trò giỏi mới cần tới cuốn này, và ông quyết định tặng cậu bé, không lấy tiền. Ông còn viết mấy chữ lên một tấm danh thiếp, ký tên, đưa cho cậu, dặn từ nay cần sách gì cứ mang thiếp tới. Ông nhắc thêm rằng ngày xưa ông cũng là học sinh Petrus Ký. Theo lời kể, ba năm sau cậu học sinh ấy đậu Tú tài và nhận học bổng du học. Câu chuyện ấy, dù nhỏ, nói rõ điều ông Khai Trí theo đuổi: bán sách là một cách mở mang trí tuệ cho người khác, chứ không đơn thuần là buôn bán.

Mười lăm cuốn sách cuối đời

Sau biến cố năm 1975, Khai Trí ngừng hoạt động và bước sang một trang khác. Kho sách lớn mà ông Nguyễn Hùng Trương gây dựng cả đời, ước chừng tới sáu mươi tấn, không còn được lưu giữ. Bản thân ông cũng rời xa công việc xuất bản từ đó. Năm 1991 ông sang Hoa Kỳ đoàn tụ cùng con cháu, nhưng chỉ ít năm sau lại trở về sống tại Việt Nam, trong một ngôi nhà cũ trên đường Phan Thanh Giản, nay là Điện Biên Phủ.

Điều ít người để ý là ngay cả khi đã rời nghề sách, ông vẫn lặng lẽ trở lại với công việc biên soạn. Trong khoảng mười năm, từ 1993 đến 2003, ông tuyển chọn và biên soạn chừng mười lăm cuốn, phần nhiều là sách văn hóa phổ thông và tham khảo cho đại chúng. Trong số đó có "Từ điển lời hay ý đẹp", "Thơ tình Việt Nam và thế giới chọn lọc", "Những bài thơ hay trong văn chương Việt Nam", "Chánh tả cho người miền Nam", "Quê em mến yêu", "Huế mến yêu", "Làm con nên nhớ", "Gương thành công", cùng các tập "Danh ngôn hạnh phúc", "Danh ngôn tình bạn", "Danh ngôn tình yêu". Đó vẫn là tinh thần Khai Trí từ buổi đầu: gom góp những gì hữu ích cho đời sống thường nhật, làm thành những cuốn sách nhỏ, dễ đọc, dễ dùng.

Những ngày cuối đời, giường ngủ của ông vẫn chất đầy sách. Theo con cháu kể, trong cơn hôn mê ông cứ tìm sách, hỏi cuốn này rồi đến cuốn kia, chỉ khi đặt tay lên một cuốn mới chịu yên. Ông qua đời lúc 5 giờ 15 phút sáng ngày 11 tháng 3 năm 2005, thọ 80 tuổi. Trụ sở nhà sách năm xưa trên đường Lê Lợi nay là nhà sách Fahasa Sài Gòn, vẫn là một địa chỉ sách giữa trung tâm thành phố.

Với người chơi sách cũ, di sản của ông Khai Trí hiện diện rất cụ thể. Đó là những cuốn sách mang tủ sách "Học làm người", những số "Tập san Sử Địa", những đầu sách thiếu nhi và bản dịch văn học mang dấu nhà Khai Trí. Đó cũng là chính con dấu Khai Trí đóng trên trang lót, một chi tiết nhỏ giúp người sưu tầm lần ra hành trình của cuốn sách và định vị nó trong bản đồ xuất bản Sài Gòn xưa. Nguyễn Hùng Trương khởi nghiệp bằng một chiếc xe đẩy bán sách trước cổng trường, rồi gây dựng nên nhà sách lớn nhất một thời. Nhưng điều ông để lại bền hơn cả những con số là một tinh thần: xem việc bán sách và làm sách như một cách khai mở trí tuệ cho nhiều thế hệ người đọc. Đó là lý do, hơn nửa thế kỷ sau, hai chữ Khai Trí vẫn còn nguyên sức nặng trong giới sưu tầm.

Nguồn tư liệu

Bài viết dựa trên tư liệu nội bộ từ kho sách tham khảo của Momo Bookstore, đối chiếu với các nguồn công khai trên mạng. Nội dung được viết lại từ tư liệu, không sao chép nguyên văn từ bất kỳ nguồn nào.

Các bài viết tham khảo trên mạng:

• "Những câu chuyện về ông Nguyễn Hùng Trương và nhà sách Khai Trí nổi tiếng một thời" (nhacxua.vn, 2021)
• "Di sản của ông Khai Trí", Hoàng Phương Anh (Người Đô Thị, nguoidothi.net.vn, 2020)
• "Nhớ ông yêu sách Khai Trí" (chungta.com, 2016)
• "Nhà sách Khai Trí, Saigon trước 1975", Kiều My (nhanvannghethuat.com, 2023)
• "Nhà sách Khai Trí" (Wikipedia tiếng Việt)
• Các sách Khai Trí đang có sẵn tại tiệm