Nhà xuất bản An Tiêm: Thanh Tuệ, Bùi Giáng và một huyền thoại sách đẹp Sài Gòn trước 1975

"Lá nằm duỗi dọc duỗi ngang An Tiêm xuất bản một tràng cỏ hoa Trăm năm trong cõi người ta Ông là thanh tuệ tôi là tuệ thanh"

Bốn câu thơ Bùi Giáng tặng người chủ nhà xuất bản An Tiêm, ông Thanh Tuệ, in trong cuốn "Sa Mạc Phát Tiết" năm 1969, gói gọn được mối duyên kỳ lạ giữa một nhà thơ lớn và một nhà xuất bản nhỏ. Trong giới sưu tầm sách cũ Sài Gòn hôm nay, hai chữ An Tiêm gắn liền với bốn thứ: bìa sách mỹ thuật công phu, in số lượng nhỏ, tủ sách triết và thơ thuộc loại sang trọng nhất miền Nam trước 1975, và trên hết là sự nghiệp đồ sộ của Bùi Giáng được lưu giữ lại nhờ tấm lòng "liên tài" của một người. Bài viết này dựng lại chân dung nhà xuất bản An Tiêm và ông Thanh Tuệ, cùng các đầu sách An Tiêm đang được người chơi sách cũ săn tìm.

Thanh Tuệ và năm nghìn đồng vốn ban đầu

Người sáng lập và điều hành An Tiêm là ông Thanh Tuệ, tên thật Trương Phú, sinh năm 1936 tại Đà Lạt. Trước khi mở nhà xuất bản, ông từng là một tu sĩ Phật giáo trẻ, sau hồi tục. Năm 1965, giữa lúc Sài Gòn có hàng chục nhà xuất bản tư nhân lớn nhỏ, Thanh Tuệ khởi nghiệp với vốn vỏn vẹn năm nghìn đồng Việt Nam Cộng Hòa, chưa đến một lượng vàng theo giá thời đó. Cơ sở đầu tiên đặt trong một con hẻm nhỏ trên đường Lý Thái Tổ, một căn nhà lầu chia đôi mà ông thuê lại, vừa làm trụ sở nhà xuất bản vừa ở chung với bạn bè văn nghệ.

Lối làm sách của Thanh Tuệ khác với phần lớn các nhà xuất bản đương thời. Theo dịch giả Bửu Ý, người sống cùng ông những năm đầu An Tiêm kể lại, hễ thấy cuốn sách ngoại nào trình bày đẹp, nhất là sách từ Pháp, Đức, Ý hay Hoa Kỳ trong các hiệu sách Sài Gòn, Thanh Tuệ mua về cho anh em đọc, rồi cắt bìa giữ lại làm tư liệu. Bìa giữ lại đó về sau gợi ý cho ông cách hư cấu, chọn bìa và chọn giấy cho từng cuốn An Tiêm sắp in. Với Thanh Tuệ, in một cuốn sách không phải in một sản phẩm thương mại mà là làm một tác phẩm nghệ thuật. Vốn liếng chỉ có vậy, nhưng triết lý làm sách thì khá hiếm trong ngành xuất bản Sài Gòn lúc bấy giờ.

Cuộc gặp với Bùi Giáng và "giai đoạn Bùi Giáng" của An Tiêm

An Tiêm và Bùi Giáng gặp nhau ở chỗ cả hai cùng coi việc làm sách là một cuộc chơi nghiêm túc với chữ nghĩa. Bùi Giáng làm thơ và viết tiểu luận như thở. Nhà văn Thanh Tâm Tuyền có câu nhận xét đã thành châm ngôn: "Ngủ ra thơ. Thở ra thơ. Đi ra thơ. Đứng ra thơ." Theo lời Thanh Tuệ kể lại sau này, có những lúc ông nói với Bùi Giáng tạm ngừng vì in không kịp, thì Bùi Giáng ngừng. Nói có máy có giấy, thì cùng một buổi sáng hay một buổi chiều Bùi Giáng đã đem tới ném bịch xuống cả năm bảy trăm trang bản thảo.

Khoảng cuối thập niên 1960 và đầu 1970, An Tiêm gần như dành riêng việc in cho Bùi Giáng. Đó là quãng thời gian nhà văn Nguyễn Mộng Giác sau này gọi là "cuộc chơi lớn" của Bùi Giáng. Nếu không có Thanh Tuệ chấp nhận bỏ tiền in trong khi biết khả năng thu hồi vốn rất mỏng, phần lớn thi nghiệp đồ sộ của Bùi Giáng đã không có dịp tới tay người đọc. Đây là một trong những ví dụ ít ỏi trong lịch sử xuất bản Việt Nam mà tên một nhà thơ và tên một nhà xuất bản dính vào nhau như hình với bóng.

Cũng tại căn nhà nhỏ đường Lý Thái Tổ, Thanh Tuệ tổ chức "tiệc lạc thành" mỗi lần một cuốn sách mới ra lò. Bạn bè quen thuộc đến đông đủ: Mai Thảo, Thanh Tâm Tuyền, Phạm Công Thiện, Nguyễn Đình Toàn, Dương Nghiễm Mậu, Doãn Quốc Sỹ. Nhà văn Tuấn Huy, người thuê căn lầu kế bên, có lần kể cảnh đi sang nhặt một cuốn sách mới in, ngửi mùi giấy mới trong khi Bùi Giáng ngủ gục trên ghế và Thanh Tuệ nhẹ tay xếp lại chồng sách. Cảnh đó nói được nhiều điều về không khí làm sách của An Tiêm.

Đầu sách An Tiêm tiêu biểu: bộ ba Bùi Giáng, Phạm Công Thiện, Nguyễn Đức Sơn

Trong giới sưu tầm sách cũ, nhắc tới An Tiêm là nhắc tới bộ ba tác giả: Bùi Giáng, Phạm Công Thiện và Nguyễn Đức Sơn. Đây cũng là ba cây bút định hình diện mạo triết và thơ thực nghiệm của miền Nam thập niên 1960-70.

Cuốn sách đầu tiên An Tiêm in chính là một bản dịch của Bùi Giáng: "Khung Cửa Hẹp" của André Gide. Sau đó là một loạt sáng tác, dịch thuật và tiểu luận của ông được An Tiêm phát hành đều đặn. Tập thơ "Mưa Nguồn" của Bùi Giáng cũng được An Tiêm in lại sau lần in đầu năm 1962. Bản dịch "Hoàng Tử Bé" của Saint-Exupéry qua ngòi bút Bùi Giáng được An Tiêm ấn hành lần đầu năm 1966 và in lại năm 1973. Còn có "Sa Mạc Phát Tiết" (1969), nơi in bài thơ tặng Thanh Tuệ trích ở đầu bài này.

Phạm Công Thiện, lúc đó là Khoa trưởng Văn khoa Đại học Vạn Hạnh, gửi cho An Tiêm cuốn "Hố Thẳm Tư Tưởng", một trong những tựa sách triết thực nghiệm nổi tiếng nhất của ông. Hai bản dịch quan trọng của Phạm Công Thiện về Heidegger là "Triết Học Là Gì?" và "Về Thể Tính Của Chân Lý" cũng đến từ An Tiêm. Nguyễn Đức Sơn, người thi sĩ kỳ dị được gọi là "Sơn Núi", có tập "Đêm Nguyệt Động" in tại An Tiêm.

Bên cạnh bộ ba này, An Tiêm còn là nơi để các dịch giả lớn gửi gắm bản dịch. Bửu Ý dịch "Vườn Đá Tảng" của Nikos Kazantzakis (1967), "Đứa Con Đi Hoang Trở Về" của André Gide (1967), và "Văn Học Thế Giới Hiện Đại" của R. M. Albérès (1973). Hai bà Phùng Khánh và Phùng Thăng dịch "Câu Chuyện Của Dòng Sông" của Hermann Hesse. Hai dịch giả Tuệ Sỹ và Trúc Thiên dịch bộ "Thiền Luận" của Daisetz T. Suzuki, một công trình lớn về Thiền học được An Tiêm ấn hành trong thập niên 1970. Vũ Khắc Khoan cũng có tác phẩm in tại An Tiêm. Nguyễn Hiến Lê, một học giả vốn rất kiệm lời khen và thường tự xuất bản sách của mình, lại không tiếc lời nói về Thanh Tuệ và cách ông đối đãi với chữ nghĩa.

Bìa sách An Tiêm và những họa sĩ đứng sau

Một cuốn An Tiêm xưa nay dễ nhận ngay bằng mắt: giấy đẹp, phông chữ chọn lựa kỹ, bìa thường có tranh hoặc phụ bản do các họa sĩ tên tuổi vẽ. Người gắn bó nhiều nhất với An Tiêm là họa sĩ Đinh Cường, người cũng vẽ bìa cho nhà xuất bản Lá Bối, một nhà xuất bản "anh em" cùng hệ Phật giáo dấn thân. Ngoài Đinh Cường còn có Hiếu Đệ và Trịnh Cung. Các bìa này không phải minh họa kiểu thương mại, mà thường là tranh độc lập của họa sĩ được chọn cho phù hợp với tinh thần cuốn sách.

Chính việc làm bìa kỹ lưỡng, in trên giấy tốt và in số lượng nhỏ là nguyên nhân khiến một cuốn An Tiêm bản gốc hôm nay được dân chơi sách săn ráo riết. In ít vốn liếng eo hẹp, nhưng đổi lại, bản còn nguyên bìa, gáy chưa long, mép sách còn ngay, có khi giá vài triệu đồng một cuốn.

Vì sao sách An Tiêm hiếm và được sưu tầm

Có ba lý do người chơi sách cũ định giá An Tiêm cao.

Một, số lượng bản in nhỏ. Trong khoảng mười năm hoạt động 1965-1975, An Tiêm chỉ in chừng tám mươi đầu sách, mỗi đầu vài trăm đến vài nghìn bản. So với một nhà sách thương mại cùng thời như Khai Trí, đây là số khiêm tốn.

Hai, sau biến cố năm 1975, kho sách miền Nam phần lớn không còn được lưu giữ nguyên vẹn. Sách An Tiêm vốn đã ít, nay càng ít hơn. Cuốn nào còn lại đa phần qua tay tư nhân, được bọc kỹ và giữ trong tủ.

Ba, tệp tác giả của An Tiêm là tệp được giới văn học sử và độc giả trí thức tìm đọc nhiều nhất: Bùi Giáng, Phạm Công Thiện, Nguyễn Đức Sơn, Tuệ Sỹ. Cầu nhiều, cung ít, giá lên. Đặc biệt các tựa như "Hố Thẳm Tư Tưởng", "Thiền Luận", các tập thơ Bùi Giáng in An Tiêm bản gốc là những cuốn người sưu tầm "săn cả đời".

Từ Sài Gòn tới Paris: An Tiêm sau 1975

Sau biến cố 1975, hoạt động xuất bản của An Tiêm tại Sài Gòn dừng lại. Năm 1981, Thanh Tuệ sang Pháp và tiếp tục công việc xuất bản tại Paris, đặt văn phòng liên lạc tại số 3 đường Vincent Van Gogh. An Tiêm hải ngoại từ đây in lại nhiều đầu sách quan trọng của thời Sài Gòn cũ và in mới các bản dịch, sáng tác của giới văn nghệ hải ngoại. Ông và gia đình gồm bà Đỗ Ngọc Lệ và các con sống đời đạm bạc.

Mùa thu 2004, Thanh Tuệ sang Hoa Kỳ chuẩn bị tư liệu cho dịp kỷ niệm 40 năm thành lập An Tiêm (1965-2005). Ông lưu lại ít tuần ở San Jose rồi xuống Nam California, ở nhờ chùa Liên Hoa. Tại đây ông đột ngột lâm bệnh, được đưa vào Bệnh viện Garden Grove cấp cứu và qua đời lúc 19 giờ 30 phút ngày 16 tháng 8 năm 2004, thọ 69 tuổi.

Di sản An Tiêm trong tay người sưu tầm

Với người chơi sách cũ Sài Gòn hôm nay, mỗi cuốn An Tiêm là một mảnh ký ức của một thời nhà xuất bản làm sách bằng tay. Một mảnh ký ức cũng là một câu chuyện: Thanh Tuệ chọn bìa, Đinh Cường vẽ tranh, Bửu Ý hay Bùi Giáng dịch, Phạm Công Thiện hay Tuệ Sỹ viết, máy in chạy đêm chạy ngày trong căn nhà lầu chia đôi đường Lý Thái Tổ. Mua được một cuốn An Tiêm bản gốc, bọc lại tử tế, để trên kệ, là cách giữ lại một góc tinh hoa xuất bản miền Nam, vốn từng bị tưởng đã thất tán.

Tại Momo Bookstore, chúng tôi luôn tìm và giữ lại những bản gốc Nhà xuất bản An Tiêm còn nguyên bìa, in giấy đẹp, để gửi tới tay người yêu sách. Quý độc giả có thể xem các đầu sách Nhà xuất bản An Tiêm hiện có tại bộ sưu tập Sách Nhà xuất bản An Tiêm trên website muabansachcu.vn. Riêng các đầu sách Bùi Giáng và Phạm Công Thiện thuộc dòng An Tiêm thường được liệt riêng trong cụm Sách Văn học miền Nam trước 1975.

Nguồn tư liệu

Bài viết dựa trên tư liệu nội bộ từ kho sách tham khảo của Momo Bookstore, đối chiếu với các nguồn công khai trên mạng. Nội dung được viết lại từ tư liệu, không sao chép nguyên văn từ bất kỳ nguồn nào.

Các bài viết tham khảo trên mạng:

• "Chuyện đời Bùi Giáng, kỳ 8: Với Thanh Tuệ và NXB An Tiêm", Giao Hưởng (Báo Thanh Niên, 2013)
• "Mai Thảo viết về kẻ lạ trần gian Bùi Giáng" (anle20.wordpress.com / saigonnhonews)
• "Đinh Cường: Bùi Giáng, đi về với gió du côn" (phatviet.info)
• "Đi tìm dấu vết An Tiêm gặp Bùi Giáng", Thái Kim Lan (tư liệu)
• Thiền Luận của Daisetz T. Suzuki, bản dịch Trúc Thiên và Tuệ Sỹ, tư liệu phát hành An Tiêm